Czym jest psychologia zwycięzcy? cz.3

Czym jest psychologia zwycięzcy? Część 3.

Właściwe postawienie celów – to droga do sukcesu img_547s
Celem sportu zawodowego jest zwycięstwo, zajęcie pierwszego miejsca. Ale ten cel nie może być jedynym celem. W sporcie nie może być ciągłego wygrywania i jeśli Twoim jedynym celem jest zwycięstwo, to, gdy przegrywasz, tracisz wszystko, w tym także wiarę w siebie. Rzeczywiście sportowiec, którego jedynym celem jest zwycięstwo, nie będzie mógł występować długo i stabilnie. Jeśli natomiast masz także inne cele, to w razie przegranej mimo wszystko zapewnisz sobie osiągnięcie niektórych innych swoich celów i będziesz mógł kontynuować rozwój, stając się przy tym ciągle lepszym i lepszym sportowcem.

Określenie celów – to podstawa, na której opiera się motywacja. Właściwe sformułowany cel poprowadzi naprzód, ale jeśli do sformułowania celu wkradł się błąd, to taki cel może sprowadzić z drogi i przeszkodzić w zdobyciu sukcesu. Badaniu wpływu poprawnie postawionego celu na osiągnięcie rezultatu poświęcono wiele prac. Przed Państwem znajduje się krótkie streszczenie rezultatów tych prac.

Znaczenie właściwie postawionego celu dla sukcesu sportowego trudno przecenić:

Cele pomagają podtrzymać motywację na wystarczająco wysokim poziomie przez długi czas;
Cele pomagają wyodrębnić rzeczywiste wartości;
Cele dodają dodatkowej energii do wysiłku, który wykonujemy;
Cele pomagają podtrzymywać koncentrację uwagi na należytym poziomie;
Cele dają możliwość poczucia się sportowcem z sukcesami w tej chwili, gdy są one osiągane.

Stawiać cele należy nie tylko na długi okres, ale i przed każdym treningiem. Nastawienie trenera przed zawodami to także nie co innego, jak postawienie celu przed występem. Dlatego podejdźmy poważnie do kwestii poprawnego stawiania celów.

Zasady stawiania celów:

1. Cel powinien być konkretny i pozytywny. W jego sformułowaniu powinno być dokładnie wyrażone to, czego chcesz. Cel „poprawić wskaźniki” nie nadaje się, ponieważ nie jest konkretny. Jakie wskaźniki i o ile chcesz poprawić? I w ciągu jakiego okresu? Nie wolno formułować celu, zaznaczając w nim, czego nie chcesz albo boisz się, albo chcesz uniknąć. Na przykład, źle działa cel sformułowany w następujący sposób: „Nie chcemy przegrać”. W sformułowaniu celu zawsze wyraźnie i jasno wyrażaj to, co chcesz otrzymać. „Występuję z maksymalnie możliwym dla siebie rezultatem”, „Podtrzymuję koncentrację uwagi na swoich działaniach w ciągu całego występu”.

2. Cel powinien być realny. Można, oczywiście, sformułować także nierealny cel, ale to, że nie będzie spełniony, doprowadzi Cię do stanu, w którym nie będziesz mógł pracować i obniży poprzeczkę Twoich realnych osiągnięć. Zawsze zostawiaj sobie możliwość poczucia się jak osoba z sukcesami i ucz tego swoich wychowanków. Realność celu określa się trzeźwą oceną Waszych możliwości na danym etapie. Można oczywiście, grając w pierwszej lidze, stawiać sobie za cel przejście do pucharu UEFA, ale co Ci przyniesie takie postawienie celu? Cały sezon będziesz znajdował się w wielkim napięciu i w rezultacie i tak nie osiągniesz rezultatu. Być może, nie osiągnąwszy postawionego celu, będziesz mniej w siebie wierzyć i w swoje możliwości wygrania, ale prawdziwa przyczyna będzie przed Tobą ukryta. Przecież polega ona na tym, że Twój cel był nieekologiczny, a więc nie mógł zostać osiągnięty. Albo stanie się z Tobą to, co zdarzało się z FK „Rubin” i w innych sytuacjach także: będziesz dążył do celu ze wszystkich sił, w ciągu krótkiego okresu (powiedzmy, dwóch lat) osiągniesz go, ale potem będzie miało miejsce zerwanie, w rezultacie czego zostaniesz odrzucony do tyłu. Przecież nie da się długo stać na palcach.

3. Sformułuj cel w taki sposób, żeby jego osiągnięcie w maksymalnym stopniu zależało od Twoich działań, a nie od działań innych ludzi. Na przykład, osiągnięcie celu, sformułowanego jako „wygrać” w pełnej mierze zależy od Ciebie tylko w sytuacji, jeśli współzawodniczysz sam ze sobą, a cel „pokazać swój maksymalny rezultat” zależy od Twoich wysiłków w każdej sytuacji. Właściwe sformułowanie celu da Ci jeszcze jedną możliwość poczucia się człowiekiem sukcesu. Naucz tego swoich wychowanków.

Bardzo często cel formułuje się w taki sposób, że mózgowi w tym sformułowaniu trudno jest wydzielić konkretną informację o tym, jakie działania powinien zaprogramować w celu otrzymania potrzebnego rezultatu. Już mówiliśmy o właściwościach języka: istnieją czasowniki, które praktycznie nie opisują konkretnych działań, tj. nie dają mózgowi wyraźnych komend. Na przykład, cel „wygrać”. Co konkretnego trzeba robić, żeby wygrać? Zgodzicie się, że ten czasownik potrzebuje konkretyzacji poprzez szereg innych czasowników oznaczających konkretne działania. Do tego szeregu można jako przykład zaliczyć takie czasowniki jak „starać się”, „uczyć się”, „trenować”.

4. Rozbij większy cel na przejściowe, mniejsze i określ terminy osiągnięcia zarówno głównego celu, jak i przejściowego. Wróćmy do naszego przykładu z wejściem do pucharu UEFA. Jeśli, czytając zasadę 2, pomyślałeś, że drużyna pierwszoligowa w ogóle nie powinna stawiać takiego celu, to źle mnie zrozumiałeś. Taki cel można i nawet trzeba stawiać, ale jest tu mały niuans. Ten cel dla drużyny pierwszoligowej będzie ekologiczny w tym wypadku, jeśli między jego osiągnięciem i rzeczywistym położeniem drużyny postawić można szereg celów, konsekwentne osiągnięcie których będzie czynić osiągnięcie głównego celu coraz bardziej i bardziej realnym.

5. Przeprowadź inwentaryzację tych zasobów, które przydadzą Ci się do osiągnięcia celu. Pomyśl o tych dodatkowych zasobach, które trzeba będzie zastosować, aby uzyskać pożądany rezultat. Osiągnięcie postawionych celów zabezpieczane jest przez obecność określonych zasobów. Właściwie mówiąc, to właśnie inwentaryzacja posiadanych zasobów pokazuje nam, na ile realne albo nierealne są cele, które stawiamy przed sobą.

Ale gdyby do osiągnięcia postawionego celu wystarczało tych zasobów, którymi dysponujemy w danej chwili, to postawiony cel leżałby już u nas w kieszeni. Jednak stawiamy cele po to, żeby je OSIĄGNĄĆ, t.j. przeprowadzić określone działania w celu ich osiągnięcia. To znaczy, jakichś zasobów w danej chwili nie mamy i powinniśmy je zdobyć. Wyraźne uświadomienie sobie obecnych zasobów i dodatkowych zasobów daje nam możliwość nie po prostu żywiołowego tracenia energii w nadziei na to, że pożądany rezultat sam zwali nam się do nóg, a przeprowadzenia nastawionego na cel działania w potrzebnym kierunku, rozumnie zużywając zapas swojej energii.

6. Pomyśl o tym, jakie kryteria na drodze do osiągnięcia celu pokażą Wam, że poruszacie się w potrzebnym kierunku. Określenie kryteriów jest tak samo ważne, jak dla człowieka z miasta wzięcie na spacer po nieznanym lesie kompasu, żeby kontrolować prawidłowość ukierunkowania swojego ruchu. Przecież można przeprowadzać bardzo wiele różnych działań, tracić masę energii i przy tym ani na jotę nie przybliżać się do postawionego celu. Ważne jest, nie ile kilometrów drogi przeszedłeś, ale w jakim kierunku się przemieszczałeś: przecież z jednego i tego samego punktu na globusie można trafić do Moskwy, zaczynając swój ruch zarówno w stronę zachodu, jak i w stronę wschodu, tylko zużycie energii będzie przy tym inne.

7. Praca nad postawieniem celu nie powinna kończyć się na jego sformułowaniu. Ważne, aby zmiany, które nastąpią po tym, jak cel zostanie osiągnięty, nie okazały się w większym stopniu negatywne niż pozytywne. Dlatego konieczne jest tak zwane ekologiczne sprawdzenie. Zadaj sobie pytanie, jakie zmiany dla Was i dla Waszych bliskich pociągnie za sobą osiągnięcie danego rezultatu. Jak zmieni się status sportowca, który wygrał zawody, jego stan. Czy to zwycięstwo nie doprowadzi drużyny albo konkretnego sportowca do „choroby gwiazdorskiej”? Jak przejść z najmniejszymi stratami sprawdzenie przez miedziane trąby? Jak wpłynie na stan sportowca możliwe nieosiągnięcie postawionego celu? Czy ta sytuacja nie stworzy jeszcze większych problemów?

Jeśli odpowiecie na podobne pytania od razu, będziecie mieć możliwość korekty postawionego celu, zrobienia go bardziej ekologicznym. Jeśli spotkają Was niechciane następstwa już potem, gdy stracicie energię, czas na osiągnięcie nieekologicznego celu, to zmienić cokolwiek będzie znacznie trudniej.

Warto zapisywać cele na papierze. Zapis pomaga szczegółowiej przemyśleć to, co zamierzacie osiągnąć.
Rozróżnia się cel-rezultat i cel-proces. I ten, i drugi cel są tak samo ważne, jednak wielu w pogoni za celem-rezultatem nie widzi celu-procesu. A przecież to właśnie cel-proces zapewnia nam otrzymanie rezultatu. Im pomyślniej przebiega proces, tym pojawia się więcej szans, by osiągnąć dobry rezultat. Dobry sportowiec poświęca znaczną uwagę właśnie procesowi, ponieważ prawidłowo zorganizowany proces sam przez się jest gwarantem dobrego rezultatu. Realizacja celu-procesu jest zapewniana przez opracowanie szczegółowego planu, w którym uwzględniono wszystko do najmniejszych szczegółów. Czas poświęcony na sporządzenie podobnego planu wielokrotnie się opłaci, kiedy przejdziecie do konkretnych działań, by go wypełnić.

W sporcie wyróżnia się:

Cel niezawodny;
Cel realistyczny;
Cel podrywający.

Cel niezawodny – to taki cel, który sportowiec może osiągnąć praktycznie zawsze. Jednak podobny cel słabo motywuje sportowca i przestaje się on rozwijać. Jak tylko mózg zaczyna rozumieć, że cel jest zawsze do osiągnięcia, energia psychiczna się obniża, taki cel może stać się barierą psychologiczną na drodze do rozwoju. Za cel może służyć nie tylko osiągnięcie określonego sportowego rezultatu, ale i pieniężny ekwiwalent tego rezultatu. Dlatego jeśli sportowiec jest pewien otrzymania określonej sumy pieniędzy za swoją pracę, motywacja gwałtownie się obniża.

Cel realistyczny – to cel, różniący się od już osiągniętego niezbyt wyraźnie, tak że staje się jasne, że przy niezbędnej liczbie treningów jego osiągnięcie jest w pełni realne. Taki cel także słabo motywuje sportowca. Jest podobny do marchewki, który wisi zbyt blisko osiołka i wystarczy, żeby zrobił tylko niewielkie szarpnięcie do przodu, by ją zdobyć. W takim wypadku nasz wóz będzie się ruszał zbyt wolno.

Jednak prawdziwy sportowiec dążący do ciągłego rozwoju swojego mistrzostwa powinien mieć jeszcze cel podrywający. Już sama nazwa wskazuje, że osiągnięcie tego celu zapewnia znaczące poderwanie w mistrzostwie sportowca i wyprowadza go na nowy sportowy poziom. Te cele działają jak lodołamacz: przenikają do podświadomości i wyprowadzają człowieka na inny poziom. Osiągnięcie podrywających celów wymaga wiele czasu, ale są one konieczne.

Jeśli nie posiada się podrywającego celu, to ruch naprzód ustaje. Kiedy drużyna, która zdobyła nagrodę, zaczyna widzieć w sobie tylko mistrza, znika jej cel, o który trzeba ze wszystkich sił walczyć, a zostaje tylko status, którego trzeba bronić (motywacja osiągnięcia zamienia się na motywację unikania). Jej status bojowy robi się słabszy i przegrywa z drużyną, która dopiero walczy o tytuł mistrzowski.

W każdym wypadku aby osiągnąć określony rezultat, szczególnie przy realizacji celu podrywającego, najpierw koniecznym jest ukształtowanie psychologicznej gotowości do osiągnięcia danego rezultatu. Jesteśmy w stanie osiągnąć tylko ten rezultat, który jesteśmy gotowi osiągnąć psychologicznie.

W skrócie model kształtowania podświadomej gotowości do osiągnięcia celu polega na następujących rzeczach. Aby człowiek osiągnął cel, konieczne jest przestrzeganie dwóch warunków:

Powinien wyraźnie wyobrazić sobie, co chce otrzymać;
Powinien posiadać gotowość do osiągnięcia tego, co chce otrzymać.

Gotowość do osiągnięcia każdego celu składa się z pięciu komponentów:

Pożądanie celu;
Przekonanie co do możliwości osiągnięcia celu;
Pewność tego, że działania, które trzeba przedsięwziąć dla osiągnięcia celu, mają normalny i naturalny charakter, t.j. że nie trzeba będzie się łamać, przebudowywać swojego życia itp.;
Przekonanie co do swoich zdolności osiągnięcia celu, ponieważ każda myśl zarówno niemożliwości paraliżuje zarówno działalność, jak i osiągnięcie celu;
Pewność co do zasłużenia na osiągnięcie celu;

I jeśli nie dążymy do czegoś, to winna jest tego tak zwana niekongruencja – brak zbieżności między świadomymi i nieświadomymi komponentami naszego stawiania celów. Jak często zdarza się w sporcie, że sportowiec i trener szczerze wierzą w swoją chęć wygrania, ale zwycięstwo nie przychodzi i nie przychodzi. Co jest tego przyczyną? Przyczyna to niekongurencja. Zajmijmy się tym bardziej szczegółowo. Psycholodzy ustalili, że mamy dwa poziomy, na których formułujemy nasze cele. To, jak już się domyśliliście, świadomy i podświadomy poziom stawiania celu. Tak oto to, co podświadome, jako nasza mądrzejsza część, zawsze wyraża to, co jest dla nas naprawdę ważne, a świadoma część celu jest formułowana pod wpływem społecznych wartości. Możliwa jest sytuacja (i często tak się w rzeczywistości zdarza), że nasz nieświadomy i świadomy cel nie będą zbieżne. Przy tym określać nasze zachowanie będzie zawsze cel podświadomy.

Na przykład jeśli twierdzę, że moim celem jest wygranie w zawodach ekstraklasy, a wewnątrz mnie żyje strach przed pomyłką, to wewnętrzny podświadomy cel będzie polegał na tym, żeby poradzić sobie ze strachem, tj. zapewnić sobie bezpieczeństwo, czym w rzeczywistości się zajmę. Może się to przejawiać w różnych formach: mogę zachorować przed odpowiedzialnymi zawodami albo w chwili wystąpienia denerwować się jeszcze bardziej niż zazwyczaj, albo zrobić jeszcze coś innego, co przeszkodzi mi wygrać, przecież nie czuję się zwycięzcą, tj. osobą zasługującą na zwycięstwo. W ten sposób staranna praca nad poprawnym i ekologicznym formułowaniem celu - to już połowa zwycięstwa, dlatego będziemy odnosić się do tego procesu z wielką uwagą.

Aby poznać siebie…

Nazwij krótkoterminowe i długoterminowe cele, które stawiasz przed sobą w swojej pracy.
Nazwij krótkoterminowe i długoterminowe cele, które stawiasz przed sportowcem.
Przytocz przykłady sformułowania pozytywnego i konkretnego celu.
Jak określasz stopień celu realistycznego? Czy ten czynnik w ogóle odgrywa jakąkolwiek rolę w Twojej pracy?
Jakie kryteria określają stopień celu realistycznego? Co pomaga Ci określić, jaki cel jest realistyczny dla Twojego sportowca na danym etapie jego rozwoju?
Zapisz te cele, nad osiągnięciem których teraz pracujecie. Przeanalizuj, na ile w sformułowaniu jest określona Twoja rola w osiągnięciu tych celów. Od kogo zależy osiągnięcie celu, wychodząc z Twojego sformułowania?
Zapisz dowolny oddzielnie wybrany cel, rozbiwszy go na drobniejsze cele. Sporządź logiczny łańcuszek osiągnięcia celu.
Zapisz wszystkie zasoby, które będą Wam potrzebne dla osiągnięcia Waszego celu.
Przeprowadź ze swoimi sportowcami zajęcia teoretyczne, poświęcone poprawnemu stawianiu celów. Niech każdy sportowiec wyznaczy swój cel i poprawnie go sformułuje.
Jakie kryteria (osiągnięcia na drodze do głównego rezultatu) pokażą Wam, że jesteście na właściwej drodze? Zapisz je
Przeprowadź ekologiczne sprawdzenie tych celów, które stawiasz przed sobą i swoimi sportowcami.
Co jest dla Ciebie decydujące w Twojej pracy: cel-rezultat czy cel-proces? Jak oddzielasz jedno od drugiego?
Zapisz swój cel podrywający, cel realny i cel niezawodny.
Określ dla każdego ze swoich sportowców cel podrywający, cel realny i cel niezawodny.